Zatrudnienie osoby między 15 a 18 rokiem życia wymaga od pracodawcy więcej przygotowań niż zatrudnienie osoby pełnoletniej. Większość obowiązków trzeba spełnić, zanim młodociany przepracuje pierwszą godzinę. Poniżej opisujemy dokumenty, które powinny znaleźć się w aktach, kolejność ich zbierania oraz najczęstsze błędy, które ujawniają się dopiero podczas kontroli.
Kogo dotyczą szczególne wymogi
Kodeks pracy uznaje za młodocianego osobę, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Zatrudnienie młodocianego w innym celu niż przygotowanie zawodowe jest dopuszczalne wyłącznie przy pracach lekkich. Osobną drogą jest zatrudnienie w celu przygotowania zawodowego (nauka zawodu, przyuczenie do określonej pracy), które wymaga kwalifikacji instruktora po stronie pracodawcy i odrębnej umowy. Ten artykuł dotyczy najczęstszej sytuacji, czyli pracy lekkiej podejmowanej przez ucznia obok nauki.
Osoba poniżej 15 lat nie może zostać zatrudniona. Wyjątek dotyczy dzieci do 16 lat wykonujących zajęcia na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową, za zgodą przedstawiciela ustawowego i po zezwoleniu inspektora pracy. Takie zlecenia nie przechodzą przez nasz formularz.
Lista dokumentów w jednej tabeli
| Dokument | Kto przygotowuje | Kiedy | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Wykaz prac lekkich | pracodawca, po zgodzie lekarza medycyny pracy, zatwierdza inspektor pracy | przed zatrudnieniem pierwszego młodocianego | jeden wykaz dla zakładu, aktualizowany przy zmianie stanowisk |
| Zgoda rodzica lub opiekuna | przedstawiciel ustawowy | przed podpisaniem umowy | przy umowie zlecenie warunek ważności umowy |
| Świadectwo ukończenia szkoły podstawowej | kandydat | przed zatrudnieniem | potwierdza spełnienie warunku wykształcenia |
| Zaświadczenie ze szkoły i plan zajęć | szkoła, przekazuje kandydat | przed ustaleniem grafiku, przy każdej zmianie planu | pozwala ustalić dni szkolne i limit 2 godzin |
| Skierowanie i orzeczenie lekarskie | pracodawca kieruje, lekarz medycyny pracy wystawia | przed dopuszczeniem do pracy, potem okresowo | koszt badania ponosi pracodawca |
| Informacja dla rodzica | pracodawca | przed zawarciem umowy | rodzaj pracy, wymiar czasu, ryzyko zawodowe |
| Umowa | pracodawca i młodociany | przed rozpoczęciem pracy | rodzaj pracy zgodny z wykazem, godziny zgodne z limitami |
| Szkolenie BHP i ocena ryzyka | pracodawca | przed rozpoczęciem pracy | uwzględnia szczególną wrażliwość młodocianych |
| Ewidencja czasu pracy | pracodawca | na bieżąco | dowód przestrzegania limitów dziennych i tygodniowych |
Wykaz prac lekkich
Wykaz prac lekkich jest fundamentem całej procedury. Ustala go pracodawca po uzyskaniu zgody lekarza medycyny pracy, a następnie przedstawia do zatwierdzenia właściwemu inspektorowi pracy. Wykaz nie może obejmować prac wzbronionych młodocianym, określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym. Dotyczy to między innymi prac związanych z przenoszeniem ciężarów ponad normy, prac w hałasie, na wysokości, przy maszynach niebezpiecznych i z substancjami szkodliwymi.
Jak opisać prace w wykazie
Opis powinien być konkretny i odpowiadać rzeczywistym stanowiskom. Zamiast ogólnego „pomoc w sklepie” lepiej wpisać czynności: wykładanie lekkiego towaru na półki, metkowanie, porządkowanie ekspozycji, pomoc klientom przy wyszukiwaniu produktów. Zbyt ogólny wykaz utrudnia jego zatwierdzenie, a podczas kontroli nie chroni pracodawcy, jeśli młodociany wykonuje czynności spoza listy. W wielu firmach handlowych pracodawcy rezygnują też z dopuszczania młodocianych do sprzedaży alkoholu, nawet jeśli obsługują kasę.
Zapoznanie z wykazem
Pracodawca zapoznaje z wykazem młodocianego i jego rodzica. Dobrą praktyką jest potwierdzenie tego podpisem na kopii wykazu przechowywanej w aktach osobowych.
Zgoda rodzica lub opiekuna
Znaczenie zgody rodzica zależy od rodzaju umowy. Przy umowie zlecenie osoba między 15 a 18 rokiem życia ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, więc do ważności umowy potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Przy umowie o pracę prawo pozwala młodocianemu nawiązać stosunek pracy samodzielnie, ale rodzic może rozwiązać umowę za zezwoleniem sądu opiekuńczego, jeśli praca sprzeciwia się dobru dziecka. Z tego powodu pracodawcy w praktyce pobierają pisemną zgodę rodzica przy każdej umowie.
Zgoda powinna wskazywać pracodawcę, rodzaj pracy, okres zatrudnienia i rodzaj umowy. Zgoda ogólna, bez wskazania pracodawcy, ma ograniczoną wartość dowodową. W PracaEdu osoba niepełnoletnia potrzebuje zgody rodzica przed rozpoczęciem współpracy. Osobę mającą 15 lat zapisuje rodzic własnym adresem e-mail, a zajęcia muszą mieścić się w art. 304^5 Kodeksu pracy i mieć zezwolenie inspektora pracy.
Zaświadczenie ze szkoły i plan zajęć
Limity czasu pracy młodocianego zależą od tego, czy trwa nauka szkolna. W okresie nauki obowiązuje maksimum 12 godzin tygodniowo i 2 godziny w dniu, w którym młodociany ma zajęcia szkolne. W ferie limit wynosi 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo, a dla osoby, która nie ukończyła 16 lat, 6 godzin na dobę. Aby ułożyć zgodny grafik, pracodawca musi wiedzieć, w które dni uczeń ma lekcje. Służy do tego zaświadczenie ze szkoły potwierdzające naukę oraz aktualny plan zajęć. Plan zmienia się zwykle co semestr, dlatego warto prosić o jego aktualizację.
Badania u lekarza medycyny pracy
Młodociany może zostać zatrudniony tylko wtedy, gdy przedstawi orzeczenie lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża jego zdrowiu. Pracodawca wystawia skierowanie, w którym opisuje stanowisko i czynniki występujące na nim, oraz pokrywa koszt badania. Badania mają też charakter okresowy, a ich częstotliwość wskazuje lekarz. Gdy lekarz stwierdzi, że praca zagraża zdrowiu młodocianego, pracodawca ma obowiązek zmienić rodzaj pracy, a jeśli nie jest to możliwe, rozwiązać umowę.
Informacja dla rodzica
Przed zawarciem umowy w celu wykonywania pracy lekkiej pracodawca informuje rodzica lub opiekuna na piśmie o rodzaju pracy, wymiarze czasu pracy, ryzyku zawodowym związanym z pracą oraz zasadach ochrony przed zagrożeniami. Informację najwygodniej przygotować jako jeden dokument obok wzoru zgody, tak aby rodzic otrzymał komplet do przeczytania i podpisania jednocześnie.
Umowa z młodocianym
Umowa powinna opisywać pracę w sposób zgodny z wykazem prac lekkich i wskazywać wymiar czasu pracy mieszczący się w limitach. Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej, czyli między 22:00 a 6:00. Przerwa obejmująca porę nocną trwa co najmniej 14 godzin, a raz w tygodniu przysługuje co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku obejmującego niedzielę. Przy pracy dłuższej niż 4,5 godziny przysługuje 30 minut przerwy wliczanej do czasu pracy.
Umowa o pracę czy umowa zlecenie
Przy umowie o pracę młodociany korzysta z ochrony działu IX Kodeksu pracy w pełnym zakresie, w tym z urlopu: 12 dni roboczych po 6 miesiącach pracy i 26 dni po roku. Umowa cywilna nie może służyć obchodzeniu tej ochrony. W PracaEdu zlecenia z udziałem osób poniżej 18 lat muszą spełniać limity godzin, zakaz pracy nocnej i listę prac lekkich niezależnie od rodzaju umowy. Umowa zlecenie zawarta z uczniem szkoły ponadpodstawowej do ukończenia 26 lat nie podlega obowiązkowym składkom ZUS ani składce zdrowotnej, chyba że jest zawarta z własnym pracodawcą.
Najczęstsze błędy pracodawców
- Rozpoczęcie pracy przed otrzymaniem orzeczenia lekarskiego.
- Brak zatwierdzonego wykazu prac lekkich albo wykaz zbyt ogólny.
- Grafik z trzema lub czterema godzinami w dzień szkolny.
- Prace zdalne i biurowe, takie jak research i porządkowanie danych, wymagają przygotowania instrukcji oraz oceny dopuszczalności według wieku.
- Brak ewidencji czasu pracy przy umowie zlecenie.
- Przesunięcie młodocianego do czynności spoza wykazu w okresie wzmożonego ruchu.
- Zgoda rodzica bez wskazania pracodawcy i rodzaju pracy.
Jak PracaEdu porządkuje dokumentację
PracaEdu dobiera zespoły uczniów liceów, techników i szkół branżowych do lekkich zadań zdalnych i biurowych. Firma opisuje zakres projektu, instrukcje i wymagania, a dobór uwzględnia umiejętności, wiek i dostępność uczniów. Współpraca obejmuje abonament oraz osobno rozliczane godziny zespołu. Opisz potrzeby zespołu i sprawdź aktualne warunki w cenniku.
W PracaEdu uczeń mający 15 lat uczestniczy wyłącznie w zajęciach objętych art. 304^5 Kodeksu pracy, na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. Potrzebne są zgoda rodzica i zezwolenie inspektora pracy, a samo nazwanie zadania lekkim nie wystarcza. Rodzic zapisuje taką osobę własnym adresem e-mail. Uczniowie mający 16 lub 17 lat wykonują prace lekkie za zgodą rodzica. Od 18 lat zgoda rodzica nie jest potrzebna.
Firma przechodzi weryfikację numeru NIP. Widzi profil ucznia oznaczony numerem, bez nazwiska i zdjęcia, z wiekiem, miastem, typem szkoły, umiejętnościami i wynikami testów. Kontakt firmy z uczniem odbywa się wyłącznie przez panel. Więcej opisujemy na stronie bezpieczeństwo.